Trả lời ngắn: Bà bầu vẫn ăn được bánh mì chay, điều cần chú ý nhất là an toàn thực phẩm chứ không phải bản thân ổ bánh. Pate tự làm nên dùng trong ngày và luôn cất lạnh; rau sống rửa kỹ dưới vòi nước chảy; tránh giá đỗ sống; ổ mua ngoài nên ăn ngay, không để lâu. Người ăn chay khi mang thai thường cần chú ý sắt, B12, folate và một số vi chất khác, nhưng bổ sung gì, bao nhiêu thì phải theo bác sĩ sản khoa đang theo dõi bạn.
Bài này không đưa ra chế độ ăn cho thai kỳ. Mỗi mẹ bầu có tình trạng sức khoẻ, tuần thai, kết quả xét nghiệm khác nhau, và chỉ bác sĩ mới đủ thông tin để dặn cụ thể. Điều bài làm được là đi qua từng phần của ổ bánh mì chay quen thuộc, chỉ ra phần nào cần cẩn thận hơn bình thường và vì sao, để bạn tự làm hoặc chọn mua cho an toàn, và có câu hỏi đúng để mang đến buổi khám.
Vì sao an toàn thực phẩm là chuyện lớn khi mang thai
Khi mang thai, hệ miễn dịch thay đổi, một số loại vi khuẩn và ký sinh trùng trong thực phẩm có thể gây hại cho mẹ và thai nhiều hơn người bình thường. Các tổ chức y tế như WHO và cơ quan an toàn thực phẩm nhiều nước đều nhấn mạnh với phụ nữ mang thai: rửa tay, rửa rau kỹ, nấu chín, giữ lạnh đồ đã nấu và không ăn đồ để lâu ở nhiệt độ phòng. Ổ bánh mì chay không có thịt, cá, trứng sống nên đã bớt nhiều rủi ro, nhưng vẫn có những thành phần cần để ý: pate, rau sống, giá, các loại sốt tự làm, và đồ đã kẹp sẵn để lâu.
Pate chay: tự làm thì dùng trong ngày
Pate nấm, pate đậu là những món ẩm, giàu đạm, xay nhuyễn, lại hay được để trong hũ lớn dùng nhiều ngày. Đây đúng là điều kiện vi khuẩn dễ phát triển nếu bảo quản không kỹ. Với người thường, pate tự làm cất ngăn mát có thể dùng vài ngày; với mẹ bầu, mình khuyên chặt hơn:
- Làm lượng nhỏ, đủ dùng trong ngày hoặc tối đa hôm sau, cất ngăn mát dưới 5 °C ngay sau khi nguội.
- Lấy bằng muỗng sạch, không quẹt dao đã dính bánh vào hũ.
- Muốn làm nhiều, chia khay nhỏ cấp đông ngay khi nguội, mỗi lần rã một viên trong ngăn mát.
- Pate có mùi chua, vị lạ, đổi màu, có nước tách lớp bất thường thì bỏ ngay.
- Pate mua ở xe bánh mì không rõ đã mở hũ từ bao giờ thì nên bỏ qua, chọn ổ không pate hoặc phết lớp bơ thực vật đóng gói.
Pate đóng hộp tiệt trùng, chưa mở, có nhãn rõ ràng là lựa chọn ổn định hơn, nhưng sau khi mở cũng chỉ nên dùng trong thời gian ghi trên nhãn và luôn cất lạnh.
Rau sống, rau thơm và giá
Rau sống là phần làm ổ bánh tươi ngon, nhưng cũng là nguồn rủi ro hay bị coi nhẹ, vì đất, nước tưới và tay người bán có thể mang vi khuẩn hoặc ký sinh trùng. Cách xử lý ở nhà:
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi đụng vào rau.
- Nhặt bỏ lá dập, úng, rễ, gốc dính đất.
- Rửa từng lá dưới vòi nước chảy, chà nhẹ mặt lá; với rau thơm nhiều nhánh nhỏ, rửa ít nhất 3 lần nước. Ngâm nước muối không thay được bước rửa dưới vòi.
- Để ráo hoặc quay khô, dùng trong ngày.
- Dùng thớt và dao riêng cho rau sống, không dùng chung với thớt cắt đồ cần nấu.
Giá đỗ sống thì nên tránh hẳn trong thai kỳ. Cơ quan an toàn thực phẩm Mỹ (FDA) khuyên phụ nữ mang thai không ăn giá sống các loại, vì điều kiện ẩm ấm khi ủ giá thuận lợi cho vi khuẩn, rửa không loại bỏ được. Nếu thích giá, chần chín kỹ trước khi kẹp. Ổ bánh mua ngoài thì có thể dặn người bán bỏ rau, mang về kẹp rau nhà đã rửa.
Đồ chua, nước sốt, tương ớt
Đồ chua cà rốt củ cải ngâm giấm đường không phải món nguy hiểm, nhưng có ba điểm cần biết. Một, đồ chua mua ngoài có thể đã ngâm nhiều ngày trong thau để ngoài, khó biết vệ sinh tới đâu; tự ngâm ở nhà bằng lọ sạch, cất ngăn mát là yên tâm hơn, cách làm có ở bài đồ chua cà rốt củ cải cho bánh mì chay. Hai, đồ chua có đường và muối; bác sĩ có dặn hạn chế muối hoặc đường (ví dụ khi có tiểu đường thai kỳ hay huyết áp cao) thì vắt ráo và ăn ít. Ba, lọ đồ chua có váng, mốc, mùi lạ thì bỏ cả lọ.
Nước sốt rưới và mayo chay tự làm: mayo chay làm từ sữa đậu nành hoặc nước luộc đậu gà không có trứng sống nên không có rủi ro của mayo trứng, nhưng sữa đậu nành tự nấu phải đun sôi kỹ ít nhất 10 phút trước khi dùng. Tương ớt nhiều có thể làm nặng thêm chứng ợ nóng hay gặp ở giai đoạn cuối thai kỳ; ăn vừa phải theo cảm giác của cơ thể.
Ổ bánh mua ngoài và ổ mang đi
| Tình huống | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Mua ở xe, tiệm | chỗ có tủ kính che nhân, người bán đeo găng, kẹp tại chỗ, ăn ngay | ổ kẹp sẵn từ sáng sớm để trong rổ |
| Nhân | nhân vừa chiên, áp chảo, còn nóng | nhân nguội để trong khay không che |
| Mang đi làm | túi giữ lạnh có đá gel, ăn trong vài giờ | để ổ trong túi xách cả buổi sáng |
| Ăn không hết | bỏ phần dư sau 2 giờ (1 giờ khi trời nóng) | để dành tới chiều ăn tiếp |
Làm ổ ở nhà thì cách an toàn nhất là nhân nấu chín (đậu hũ áp chảo, nấm xào, chả lụa chay áp chảo lại), hâm nóng trước khi kẹp, kẹp xong ăn ngay. Bài chuẩn bị bánh mì chay từ tối hôm trước có cách chia việc để buổi sáng chỉ mất 10 phút.
Dinh dưỡng: những gì nên hỏi bác sĩ
Người ăn chay, nhất là ăn thuần chay, khi mang thai thường được bác sĩ chú ý hơn tới một số vi chất. Dưới đây là danh sách để bạn mang đi hỏi, không phải để tự bổ sung:
- Sắt: nhu cầu tăng khi mang thai; bác sĩ thường chỉ định viên sắt dựa trên xét nghiệm máu.
- Vitamin B12: gần như không có trong thực phẩm thực vật tự nhiên; người ăn thuần chay cần nguồn bổ sung hoặc thực phẩm tăng cường.
- Folate (axit folic): thường được kê từ trước và trong những tháng đầu thai kỳ.
- Canxi, vitamin D, i-ốt, DHA (omega-3): hỏi bác sĩ có cần bổ sung không và loại nào phù hợp người ăn chay.
- Đạm: ổ bánh mì chay có đậu hũ, tempeh, mì căn góp một phần đạm; ước lượng nhanh bằng công cụ bữa nay đủ đạm chưa, rồi hỏi bác sĩ lượng cần trong ngày.
Ghi lại những gì bạn thường ăn trong một tuần, kể cả các ổ bánh mì, rồi mang theo khi đi khám; bác sĩ sẽ dựa vào đó và kết quả xét nghiệm để quyết định có cần bổ sung gì.
Ốm nghén, ợ nóng và đồ uống đi kèm
Nhiều mẹ bầu những tháng đầu thấy bánh mì nướng khô, ít mùi lại dễ ăn hơn cơm. Một lát bánh mì nướng giòn, phết mỏng bơ thực vật hoặc hummus, ăn từng ít một có thể dễ chịu hơn ổ đầy nhân. Mùi đồ chua, rau răm, nước sốt có thể làm buồn nôn ở giai đoạn này; bớt hoặc bỏ đi không sao. Nếu nôn nhiều, không ăn uống được, cần đi khám ngay chứ không tự xoay xở bằng cách đổi món.
Về đồ uống: nhiều khuyến cáo giới hạn caffeine khi mang thai ở khoảng 200 mg mỗi ngày, tương đương khoảng một đến hai tách cà phê pha phin nhỏ tuỳ độ đậm. Mức nào phù hợp với bạn thì hỏi bác sĩ. Sữa đậu nành tự nấu (đun sôi kỹ), nước lọc, trà gừng loãng là các lựa chọn quen thuộc đi với bánh mì; trà gừng và các loại trà thảo mộc cũng nên hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên.
Câu hỏi thường gặp
Bà bầu ăn bánh mì chay được không?
Được, nếu chú ý an toàn thực phẩm: nhân nấu chín, pate dùng trong ngày, rau sống rửa kỹ, tránh giá sống và ăn ngay sau khi kẹp. Bổ sung vi chất cho thai kỳ ăn chay thì hỏi bác sĩ sản khoa.
Bà bầu ăn pate chay có sao không?
Pate chay tự làm, cất lạnh và dùng trong ngày là lựa chọn an toàn hơn. Tránh pate để trong hũ mở lâu ở xe bánh mì không rõ nguồn gốc. Pate có mùi, vị hay màu lạ thì bỏ.
Mang thai có nên ăn rau sống trong bánh mì?
Có thể ăn nếu rau được rửa kỹ dưới vòi nước chảy và dùng trong ngày. Ngâm nước muối không thay được bước rửa. Riêng giá đỗ sống nên tránh hẳn hoặc chần chín kỹ.
Bà bầu ăn đồ chua nhiều có hại không?
Đồ chua có đường và muối, nên ăn vừa phải, đặc biệt khi bác sĩ dặn hạn chế muối hay đường. Tự ngâm ở nhà bằng lọ sạch, cất ngăn mát và bỏ cả lọ nếu có váng hoặc mốc.
Mẹ bầu ăn chay cần bổ sung những chất gì?
Bác sĩ thường chú ý sắt, vitamin B12, folate, canxi, vitamin D, i-ốt và DHA ở người ăn chay mang thai. Loại và liều cụ thể phụ thuộc xét nghiệm và tình trạng của bạn, nên hỏi bác sĩ sản khoa đang theo dõi.
Bà bầu uống cà phê với bánh mì sáng được không?
Nhiều khuyến cáo giới hạn caffeine khi mang thai ở khoảng 200 mg mỗi ngày. Một tách nhỏ có thể nằm trong mức đó tuỳ độ đậm. Hỏi bác sĩ mức phù hợp với bạn.
Ổ bánh sạch, nhân chín, ăn ngay
Với mẹ bầu, ổ bánh mì chay an toàn nhất là ổ làm ở nhà với nhân vừa áp chảo, rau rửa kỹ và ăn ngay khi còn giòn. Các bài khác về đạm, muối và cách ăn bánh mì chay cho từng nhóm người nằm trong chuyên mục dinh dưỡng; còn chuyện bổ sung gì, hãy để bác sĩ quyết.
